Hụi hoạt động thế nào, và cách quản lý hụi với sổ sách rõ ràng
Hụi là nhóm tiết kiệm luân phiên phổ biến ở Việt Nam và trong các cộng đồng người Việt ở nước ngoài, kể cả tại Úc. Ở miền Bắc, và trong luật Việt Nam, nó thường được gọi là họ; các tên gọi khác gồm hội, biêu, phường và huê. Chữ hụi là từ Hán Việt, gốc từ chữ “hội” (會). Tại Úc, hơn 330.000 người khai có gốc Việt trong cuộc điều tra dân số năm 2021, và SBS Việt ngữ mô tả việc chơi hụi là rất phổ biến trong cộng đồng.
Một nhóm người quen biết nhau, thường là họ hàng, hàng xóm hoặc bạn bè, mỗi người đóng cùng một số tiền mỗi kỳ. Mỗi kỳ, một thành viên nhận toàn bộ tiền hụi, cho đến khi ai cũng đã đến lượt. Ai hốt hụi sớm sẽ có tiền trước và tiếp tục trả lại dần qua các khoản góp; ai hốt hụi muộn thì đơn giản là đang tiết kiệm.
Hụi hoạt động như thế nào?
- Người tổ chức, gọi là chủ hụi (ở miền Bắc là chủ họ), mời các thành viên, gọi là con hụi hay hụi viên, và đặt số tiền, lịch đóng và số kỳ. Một nhóm người cùng đóng với nhau là một dây hụi.
- Mỗi kỳ, mỗi thành viên đóng tiền vào, gọi là đóng hụi.
- Vào buổi mở mỗi kỳ, tức khui hụi, một thành viên nhận tiền hụi. Việc nhận tiền gọi là hốt hụi (ở miền Bắc là lĩnh họ).
- Dây hụi kết thúc khi mọi thành viên đều đã hốt hụi một lần.
Hụi chết và hụi sống nghĩa là gì?
Đây không phải là hai loại hụi, dù nhiều người tìm kiếm theo cách đó. Chúng mô tả vị trí của một thành viên. Hụi chết là vị trí của thành viên đã hốt hụi và tiếp tục đóng đủ mỗi kỳ cho đến hết dây; các khoản đóng đó gọi là đóng hụi chết. Hụi sống là vị trí của thành viên vẫn đang chờ đến lượt.
Sự khác biệt này quan trọng với chủ hụi: khi một thành viên đã ở phần hụi chết, cả nhóm phụ thuộc vào việc người đó tiếp tục đóng tiền.
Thứ tự được đặt như thế nào?
Có hai loại hụi chính.
- Hụi không lãi: thứ tự được bốc thăm hoặc thỏa thuận từ đầu, và mọi người đóng cùng một số tiền mỗi kỳ. Đây là loại đơn giản nhất và gần với một nhóm tiết kiệm nhất.
- Hụi có lãi hay hụi đấu: mỗi kỳ, những thành viên muốn hốt hụi sẽ bỏ thăm để đấu giá. Việc này biến hụi thành vay và cho vay có lãi.
Dù chơi loại nào, hãy thống nhất cách làm trước khi ai đóng tiền, và ghi lại ai hốt hụi vào kỳ nào.
Chơi hụi có hợp pháp ở Việt Nam không?
Tại Việt Nam, Nghị định 19/2019/NĐ-CP, có hiệu lực từ ngày 5 tháng 4 năm 2019, quy định về họ, hụi, biêu và phường. Theo nghị định, chủ họ giữ sổ ghi chép của nhóm, gọi là sổ họ, hoặc một thành viên giữ sổ nếu không có chủ họ. Với hụi có lãi, lãi suất tối đa là 20% một năm. Tại Úc, không có luật riêng về hụi; một luật sư được SBS Việt ngữ phỏng vấn năm 2023 cho biết chơi hụi giữa bạn bè và người quen là được, và mọi khoản lãi hay lời đều phải khai với cơ quan thuế.
Đây là thông tin chung, không phải tư vấn pháp lý hay thuế. Nếu nhóm của bạn có số tiền lớn, hãy hỏi luật sư tại nơi bạn sống.
Những gì có thể trục trặc khi chơi hụi?
- Chủ hụi ôm tiền bỏ trốn. Người Việt gọi đó là giựt hụi. Năm 2023, SBS Việt ngữ đưa tin về một chủ hụi ở Inala, Brisbane, đã làm hụi hơn mười năm và bị cho là đã bỏ đi khi còn nợ các thành viên gần 1 triệu đô la Úc.
- Nhóm tan rã (vỡ hụi hay bể hụi), chẳng hạn khi các thành viên ngừng đóng và chủ hụi không thể bù.
- Chủ hụi gánh rủi ro. Cũng luật sư đó trên SBS giải thích rằng chủ hụi phải bù tiền cho thành viên không đóng.
- Sổ hụi bị mất hoặc bị tranh cãi. Một cuốn sổ giấy có thể bị mất, và sau nhiều tháng rất khó chứng minh ai đã đóng kỳ nào.
Làm sao để giữ hụi công bằng?
Phần lớn rắc rối trong hụi đến từ thông tin bị thiếu: ai đã đóng, ai đã hốt hụi và ai vẫn đang chờ. Vài thói quen sau sẽ giúp bạn.
- Chỉ chơi với người quen. Hụi dựa trên niềm tin, nên nó thuộc về họ hàng, bạn bè và hàng xóm, không phải người lạ quen trên mạng.
- Thống nhất luật chơi trước. Chốt số tiền, ngày đóng, thứ tự và cách xử lý khi có người đóng trễ trước lần đóng hụi đầu tiên.
- Giữ một cuốn sổ hụi ai cũng kiểm tra được. Ghi lại mọi khoản đóng và mọi lần hốt hụi kèm ngày, và cho các thành viên xem.
- Nhắc nhở nhẹ nhàng. Một tin nhắn ngắn, lịch sự trước ngày khui hụi hiệu quả hơn là đòi tiền trước mặt cả nhóm.
Quản lý hụi với Savings Circle như thế nào?
Savings Circle phù hợp với hụi không lãi, nơi thứ tự được bốc thăm hoặc thỏa thuận. Ứng dụng không có tính năng đấu hụi.
- Tạo nhóm. Chọn “Vòng tiết kiệm” làm loại tên gọi và đặt cho nhóm bất kỳ tên nào bạn muốn, chẳng hạn tên mà dây hụi của bạn vẫn dùng. Rồi đặt loại tiền tệ và số tiền mỗi người đóng mỗi kỳ. Hiện đã có đô la Mỹ, euro và bảng Anh.
- Thêm thành viên từ danh bạ. Họ không cần cài đặt gì.
- Đặt thứ tự. Bốc thăm ngẫu nhiên trước mặt mọi người, hoặc nhập thứ tự đã thỏa thuận. Lần bốc thăm ngẫu nhiên lưu lại mã khởi tạo, nên sau này ai cũng có thể kiểm tra rằng nó không bị thay đổi. Thành viên có thể xin đổi lượt, và việc đổi lượt cũng được ghi lại.
- Ghi nhận khoản đóng khi tiền đến, bằng tiền mặt, ngân hàng hay ví điện tử, kèm ảnh chụp màn hình làm bằng chứng nếu muốn. Ứng dụng hoạt động ngoại tuyến và đồng bộ sau.
- Nhắc người đóng trễ. Một chạm mở WhatsApp, SMS hoặc Telegram với tin nhắn lịch sự.
- Ghi lại mỗi lần nhận tiền. Mọi bản ghi đều có ngày. Việc sửa sai được thêm thành bản ghi mới, và bản gốc vẫn nằm trong lịch sử.
- Chia sẻ sổ sách. Gửi biên nhận hoặc bảng kê cho bất kỳ thành viên nào, hoặc mở nhóm trên ứng dụng web tại app.savingscircle.app.
Savings Circle không bao giờ giữ hay chuyển tiền. Thành viên đóng tiền cho nhau theo cách họ vẫn làm; ứng dụng là sổ ghi chép chung về ai đã đóng, ai đến lượt tiếp theo và còn nợ bao nhiêu.
Những tên gọi khác cho cùng một ý tưởng
Ở Việt Nam, nó là hụi hoặc họ. Ở Đài Loan và các cộng đồng người Hoa khác, có một hình thức tương tự là 標會 (biāohuì), trong đó thành viên đấu giá để nhận tiền. Cùng hệ thống này là committee ở Pakistan và Ấn Độ, tanda ở Mexico, susu ở Ghana, chama ở Kenya, arisan ở Indonesia và paluwagan ở Philippines. Các nhà kinh tế học gọi tất cả những hình thức này là hiệp hội tiết kiệm và tín dụng luân phiên, hay ROSCA. Savings Circle dùng được cho bất kỳ hình thức nào.
Read this guide in Vietnamese: hụi là gì.
Hướng dẫn
- South Asia: committee, kameti, chit fund, bhishi, kitty party and samity
- Africa: susu, chama, ajo, adashe, equb, hagbad, stokvel, tontine, mukando and chilimba
- The Americas and the Caribbean: sou-sou, tanda, junta, lending circle and pardner
- Châu Á – Thái Bình Dương: arisan, paluwagan và hụi
- Thế giới Ả Rập: jam’iya